Αφιέρωμα: Τουρισμός υγείας

Εικονογράφιση: Φίλιππος Αβραμίδης

ΚΕΙΜΕΝΟ: ΜΑΡΙΑ ΚΩΒΑΙΟΥ
ΗΛΙΟΣ, ΘΑΛΑΣΣΑ, ΘΕΡΑΠΕΙΑ

Ο τουρισμός υγείας έχει όλες τις προϋποθέσεις να αποτελέσει το «δυνατό» χαρτί της χώρας μας.

Το 2016 οι Ρώσοι κοσμοναύτες Oleg Skripochka και Aleksey Ovchinin βρέθηκαν στο Royal Mare Thalasso Resort της Χερσονήσου στην Κρήτη για αποθεραπεία, μετά από μήνες στο Διάστημα. (Φωτογραφία: © Αντιγόνη Μεταξάκη

Τα τελευταία χρόνια η Ελλάδα έχει αρχίσει να ανοίγεται –άλλοτε διστακτικά, άλλοτε πιο δυναμικά– σε εναλλακτικές μορφές τουρισμού (βλ. γαστρονομικός, συνεδριακός, αθλητικός, θρησκευτικός κ.ά.). Από όλες όμως τις μορφές ειδικού τουρισμού ο τουρισμός υγείας μοιάζει να είναι αυτός με τις μεγαλύτερες προοπτικές. Και αυτό γιατί έχει δυνατότητα ανάπτυξης σε όλη τη διάρκεια του χρόνου, συμβάλλοντας στην επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου, ενώ παράλληλα συνεπάγεται επενδύσεις σε νέους τομείς, εμπλουτισμό του επιπέδου των προσφερόμενων υπηρεσιών και ποιοτική βελτίωση του εγχώριου τουριστικού προϊόντος.

Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη που εκπόνησε η συμβουλευτική εταιρεία ΣΤΟΧΑΣΙΣ, ο τζίρος της παγκόσμιας αγοράς ιατρικού τουρισμού εκτιμάται μεταξύ 45,5 δισ. και 72 δισ. δολαρίων, παρουσιάζοντας ρυθμό αύξησης 15%-25%, με περίπου 14 εκατ. διασυνοριακούς ασθενείς σε όλο τον κόσμο να ξοδεύουν κατά μέσο όρο 3.800-6.000 δολάρια ανά ιατρική επίσκεψη, συμπεριλαμβανομένων των δαπανών που σχετίζονται με ιατρικές υπηρεσίες, διασυνοριακές και τοπικές μετακινήσεις, ενδονοσοκομειακή παραμονή και καταλύματα. Χώρες όπως η Ινδία, η Σιγκαπούρη, η Ταϊλάνδη, η Κόστα Ρίκα, το Ισραήλ και η Τουρκία έχουν ήδη διεκδικήσει ένα κομμάτι από αυτή την προσοδοφόρο αγορά με εντυπωσιακά αποτελέσματα.

ΤΟ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟ ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

Ανταγωνιστής των διεθνών αυτών «παικτών» θα μπορούσε να είναι και η Ελλάδα. Εκτός από εξαιρετικό κλίμα, που ευνοεί την αποκατάσταση και την αποθεραπεία, έχει και άρτιες υλικοτεχνικές υποδομές με αρκετές διεθνείς πιστοποιήσεις, εξειδικευμένο ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό, ποιότητα στις παρεχόμενες υπηρεσίες, άριστο ξενοδοχειακό δυναμικό και ανταγωνιστικές τιμές στις ιατρικές πράξεις, ενώ εξακολουθεί να είναι μια χώρα ασφαλής. Επιπλέον, σε ορισμένες κατηγορίες ιατρικών υπηρεσιών η Ελλάδα έχει συγκριτικό πλεονέκτημα, τόσο λόγω εξειδίκευσης όσο και λόγω ευνοϊκής νομοθεσίας, όπως συμβαίνει στην περίπτωση της εξωσωματικής γονιμοποίησης. Εκτιμάται δε ότι θα μπορούσε να προσελκύει κάθε χρόνο για την επόμενη πενταετία τουλάχιστον 100.000 «ασθενείς-ταξιδιώτες», επιτυγχάνοντας έσοδα άνω των 400 εκατ. ευρώ ετησίως, σύμφωνα με στοιχεία που μας παρέθεσε ο Γιάννης Τούντας, καθηγητής Κοινωνικής και Προληπτικής Ιατρικής του ΕΚΠΑ. Τα νούμερα έχουν ενδιαφέρον, ειδικά για μια χώρα όπως η Ελλάδα που προσβλέπει στον τουρισμό: η συμβολή του στο ΑΕΠ αναμένεται να ξεπεράσει το 2021 τα 43 δισ. ευρώ.

Δεδομένης της δυναμικής του τουρισμού υγείας και των δυνατοτήτων της χώρας, τα υπουργεία Υγείας και Τουρισμού έχουν από το 2013 νομοθετήσει τη δυνατότητα διαμόρφωσης του θεσμικού πλαισίου για την ανάπτυξη του κλάδου με κοινή απόφαση (ΚΥΑ 27217/2013) που καθορίζει μια σειρά από ειδικούς όρους και προϋποθέσεις: υποχρεωτική πιστοποίηση των ιατρικών παρόχων από φορέα πιστοποίησης σύμφωνα με τα διεθνή πρότυπα, υποχρεωτική ασφάλιση μονάδων και ιατρών για ζητήματα επαγγελματικής ευθύνης, σύσταση και τήρηση μητρώου παρόχων ιατρικού τουρισμού και χορήγηση διακριτικού σήματος ιατρικού τουρισμού.

Ενώ όμως τα θεμέλια για το θεσμικό πλαίσιο έχουν τεθεί, εκκρεμεί η έκδοση των αναγκαίων εγκυκλίων για την εφαρμογή της ΚΥΑ, με αποτέλεσμα οι όποιες πρωτοβουλίες στον ιδιωτικό τομέα να μην έχουν ακόμη ευοδωθεί λόγω κρατικής αδράνειας και η Ελλάδα να μην μπορεί να διεκδικήσει το μερίδιό της στη ραγδαία αναπτυσσόμενη αγορά του ιατρικού τουρισμού. Σύμφωνα με τη μελέτη της ΣΤΟΧΑΣΙΣ, το 2016 επισκέφτηκαν τη χώρα για λόγους υγείας μόλις 85.326 άνθρωποι σε σύνολο 28 εκατ. τουριστών, με το μερίδιο του τουρισμού υγείας στο σύνολο των επισκεπτών να διαμορφώνεται σε μόλις 0,3%.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΥΓΕΙΑΣ

Ο τουρισμός υγείας αφορά την πρόληψη, τη διατήρηση, τη θεραπεία, την ανάρρωση και την αποκατάσταση της υγείας με σύγχρονες ιατρικές ή φυσικές μεθόδους. Περιλαμβάνει τον ιατρικό τουρισμό, τον παραδοσιακό ιαματικό τουρισμό (ή θερμαλισμό) και τον τουρισμό ευεξίας. Ο ιατρικός τουρισμός αναφέρεται κυρίως στον ιατρικό τουρισμό επιλογής: ο ασθενής αποφασίζει να ταξιδέψει για να λάβει μια συγκεκριμένη ιατρική υπηρεσία, παρακινημένος από παράγοντες όπως το κόστος της υπηρεσίας, η ποιότητά της ή ακόμα και η ευκαιρία να συνδυάσει την ιατρική φροντίδα με την αναψυχή. Ο ιαματικός τουρισμός στόχο έχει την πρόληψη, τη διατήρηση και την αποκατάσταση της σωματικής και ψυχικής υγείας, καθώς και την ευεξία με τη χρήση φυσικών ιαματικών πόρων. O τουρισμός ευεξίας συνδυάζει τις διακοπές με υπηρεσίες πρόληψης, διατήρησης ή βελτίωσης της υγείας μέσω προγραμμάτων ολικής αναζωογόνησης και χαλάρωσης σε σωματικό, πνευματικό και συναισθηματικό επίπεδο.

[Πηγές: Κωνσταντίνος Κουσκούκης (πρόεδρος Ελληνικής Ακαδημίας Ιαματικής Ιατρικής), Γιάννης Τούντας (καθηγητής Κοινωνικής και Προληπτικής Ιατρικής)]


Εικονογράφηση: Φίλιππος Αβραμίδης

ΌΛΟΙ ΜΑΖΙ ΜΠΟΡΟΥΝ

Τα τελευταία χρόνια, μια σειρά από συνέργειες και ενδιαφέρουσες πρωτοβουλίες στοχεύουν στην ανάδειξη της Ελλάδας σε προορισμό ιατρικού τουρισμού.

Τα τελευταία χρόνια, τόσο ο ιδιωτικός τομέας όσο και η τοπική αυτοδιοίκηση κάνουν προσπάθειες για μια πιο δυναμική ελληνική παρουσία στον χώρο του ιατρικού τουρισμού, με μελέτες για το πώς η χώρα μας θα μπορούσε να συντονίσει τις προσπάθειές της, να εδραιώσει την παρουσία της σε διεθνή συνέδρια και εκθέσεις, να ενισχύσει την εξωστρέφειά της και να προσελκύσει νέες επενδύσεις.

ΟΙ ΚΥΡΙΟΤΕΡΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ

2012
Το Ξενοδοχειακό Επιμελητήριο Ελλάδος αναθέτει στο Ινστιτούτο Κοινωνικής και Προληπτικής Ιατρικής την εκπόνηση της πρώτης μεγάλης μελέτης με θέμα την «Ανάπτυξη Ιατρικού Τουρισμού στην Ελλάδα». Η μελέτη αναδεικνύει τα μεγάλα συγκριτικά πλεονεκτήματα της χώρας μας και υποδεικνύει τα βήματα που πρέπει να γίνουν από την πολιτεία και τους δημόσιους και ιδιωτικούς παρόχους.

2013
Ιδρύεται το Συμβούλιο Ελληνικού Ιατρικού Τουρισμού ΕΛΙΤΟΥΡ (www.elitour.org). Πρόκειται για μια ΜΚΟ που συγκεντρώνει εταιρείες από τους κλάδους της υγείας, του τουρισμού, των μεταφορών, των πιστοποιήσεων, των συμβούλων επιχειρήσεων, της ασφάλισης και της διαφήμισης και αποτελεί την πρώτη επιτυχή συλλογική προσπάθεια με σκοπό την ανάδειξη και την εδραίωση της Ελλάδας ως κορυφαίου προορισμού ιατρικού τουρισμού. Σε συνεργασία με το International Medical Travel Journal (IMTJ) η ΕΛΙΤΟΥΡ θα διοργανώσει το 2018 στην Αθήνα το ετήσιο Medical Travel Summit (summit.imtj.com), μια υψηλού επιπέδου διοργάνωση που θα συγκεντρώνει key opinion leaders και ανώτερα στελέχη από τον χώρο του ιατρικού τουρισμού και των επιχειρήσεων υγειονομικής περίθαλψης από όλο τον κόσμο, που θα μοιραστούν τις γνώσεις και την εμπειρία τους με σκοπό την ανάπτυξη του κλάδου.

2014
Το Ινστιτούτο Κοινωνικής και Προληπτικής Ιατρικής εκπονεί δεύτερη μελέτη με τη συνδρομή του Ξενοδοχειακού Επιμελητηρίου αλλά και φορέων ιατρικών υπηρεσιών, με σκοπό την ανάληψη σειράς δράσεων (π.χ. δημιουργία βάσης δεδομένων παρόχων υπηρεσιών και τουρισμού υγείας, κατάρτιση κώδικα δεοντολογίας, κ.ά.) για την ανάπτυξη του ιατρικού τουρισμού στη χώρα μας. Μία από τις προτάσεις της ομάδας εργασίας, με επικεφαλής τον Γιάννη Τούντα, είναι η σύσταση Εθνικού Συμβουλίου Ιατρικού Τουρισμού με τη συμμετοχή των αρμόδιων φορέων της πολιτείας και εκπροσώπων των παρόχων.

2016
Ιδρύεται από επιφανή μέλη της τουριστικής βιομηχανίας και έγκριτους επιστήμονες υγείας ο Ελληνικός Σύνδεσμος Τουρισμού Υγείας (ghta.gr). Εμπνευστής του ο παιδίατρος Κωνσταντίνος Κωνσταντινίδης, ο οποίος πιστεύει σε μια πιο ολιστική, ιπποκρατική αντιμετώπιση της ιατρικής. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο εντάσσει και τον ιαματικό τουρισμό στους «τομείς αιχμής του τουρισμού υγείας», που ο σύνδεσμος αναλαμβάνει να προωθήσει και να στηρίξει. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο γενικός γραμματέας του συνδέσμου, Ζαχαρίας Καπλανίδης, «στοιχεία όπως η ελληνική διατροφή, το κλίμα, το θαλάσσιο στοιχείο και οι ιαματικές πηγές είναι μερικά επιπρόσθετα, αλλά εξαιρετικής σημασίας συστατικά για τη δημιουργία μιας επιτυχημένης συνταγής στην προσπάθεια ανάπτυξης του τουρισμού υγείας στη χώρα μας».

Ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών (ΙΣΑ) και η Κεντρική Ένωση Δήμων Ελλάδας (ΚΕΔΕ), υπό την προεδρία του Γιώργου Πατούλη, θέτουν σε ισχύ ένα εθνικό σχέδιο δράσης για τη συστηματική προώθηση της Ελλάδας στο εξωτερικό ως προορισμού για ιατρικό τουρισμό. Το σχέδιο περιλαμβάνει διοργάνωση διημερίδων και συνεδρίων σε μεγάλες πόλεις με παρουσία της Ομογένειας, που στόχο έχουν την ενημέρωση αναφορικά με τις προοπτικές του τουρισμού υγείας και επαφές με σημαντικούς παράγοντες του επιχειρηματικού και πολιτικού κόσμου με σκοπό την προσέλκυση επενδυτών.

2017
Προκειμένου να αναδειχθεί η ιατρική επιστήμη και ο Έλληνας ιατρός ως ένα από τα συγκριτικά πλεονεκτήματα της Ελλάδας, ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών δημιουργεί το Παγκόσμιο Ινστιτούτο Ελλήνων Ιατρών για τη διευκόλυνση της δικτύωσης των Ελλήνων ιατρών που δραστηριοποιούνται παγκοσμίως και την αξιοποίησή τους προς όφελος της χώρας. Όπως χαρακτηριστικά έχει αναφέρει ο κ. Πατούλης, «η Ελλάδα θα έπρεπε να προσπαθεί να κρατήσει τα καλύτερα μυαλά, τους Έλληνες επιστήμονες, εντός των συνόρων της».

Ο ΙΣΑ ιδρύει το Διεθνές Κέντρο Τουρισμού Υγείας, το οποίο φιλοδοξεί να αποτελέσει think tank που θα συμβάλει στην ανάδειξη της χώρας ως αξιόπιστου προορισμού ιατρικού τουρισμού, καθώς και στην υποστήριξη των παρόχων υπηρεσιών υγείας προς αυτή την κατεύθυνση.


ΚΕΙΜΕΝΟ: ΝΤΕΠΥ ΚΟΥΡΕΛΛΟΥ
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ: ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

Η  ανάπτυξη του τουρισμού υγείας έχει δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη ενός νέου –και εξαιρετικά ανερχόμενου– επαγγελματικού κλάδου, αυτού του συντονιστή υγείας.
«Ο ασθενής από το εξωτερικό προγραμματίζει τη θεραπεία του σε πιστοποιημένα ελληνικά νοσοκομεία, ενώ παράλληλα μας αναθέτει τη φροντίδα όλων των λεπτομερειών του ταξιδιού στην Ελλάδα», εξηγεί ο ιδρυτής και διευθύνων σύμβουλος της πλατφόρμας vitabooking.com, Πέτρος Μαμαλάκης.

Ο Πέτρος Μαμαλάκης, ιδρυτής και CEO της Vitabooking.(Φωτογραφία: © ΝΙΚΟΣ ΚΟΚΚΑΣ)

«Προαιρετικά προσφέρονται υπηρεσίες διερμηνείας και μετάφρασης εγγράφων, κρατήσεις αεροπορικών εισιτηρίων – ξενοδοχείων, υπηρεσίες μεταφοράς, βοήθεια σε όλα τα γραφειοκρατικά και διαδικαστικά θέματα, αλλά και τουριστικές δραστηριότητες για τον ασθενή ή/και για τα μέλη της οικογένειάς του».

Η Κατερίνα Εξακουστίδου, συνιδρύτρια της Vitabroad. (Φωτογραφία: © ΝΙΚΟΣ ΚΟΚΚΑΣ)

Η Κατερίνα Εξακουστίδου είναι συνιδρύτρια της πλατφόρμας vitabroad.com, η οποία απευθύνεται σε διεθνείς ασθενείς που αναζητούν ιατρικές υπηρεσίες εκτός της χώρας τους. Στην παρούσα φάση, δεν υπάρχει κόστος για την ένταξη ενός επαγγελματία υγείας στο δίκτυό της, ωστόσο αυτός επιβαρύνεται με ένα ποσοστό για τα ραντεβού που κλείνονται μέσω αυτού. «Ο μέσος ιατρικός τουρίστας για εμάς είναι ένα άτομο ηλικίας 45-55 ετών, αστικής και άνω τάξης, ο οποίος επιθυμεί να συνδυάσει τη θεραπεία του με τουρισμό. Ο μέσος όρος διαμονής στην Ελλάδα είναι 7 ημέρες, ενώ συνοδεύεται από ένα ακόμη άτομο. Ο ίδιος είναι καταναλωτής προφανώς των ιατρικών υπηρεσιών, ενώ ο συνοδός του απολαμβάνει τις τουριστικές υπηρεσίες της χώρας μας. Η Αθήνα αποτελεί τον κατεξοχήν προορισμό τους, με μικρές εξαιρέσεις ατόμων που επιθυμούν η διαμονή τους να είναι σε κάποιο νησί των Κυκλάδων. Κατά μέσο όρο ένας ιατρικός τουρίστας θα ξοδέψει με τον συνοδό του περί τα 5.000 ευρώ, ενώ ένας κλασικός τουρίστας για τις ίδιες μέρες θα ξοδέψει περίπου 1.500 ευρώ».

Ποιος κλάδος της ιατρικής σημειώνει την κυριότερη ζήτηση; «Μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι οφθαλμολογικές υπηρεσίες και η εξωσωματική γονιμοποίηση (IVF) – η τελευταία λόγω του προοδευτικού ελληνικού νομοθετικού πλαισίου. Στην Ιταλία και στη Γερμανία, για παράδειγμα, η δωρεά ωαρίων απαγορεύεται», επισημαίνει ο κ. Μαμαλάκης.

Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι οδοντιατρικές πράξεις, γεγονός που οδήγησε στη δημιουργία της ένωσης Athens Dental Tourism Cluster, τη συνένωση δηλαδή εξειδικευμένων οδοντιάτρων της Αθήνας.

Ο Νικόλαος Σ. Κουβελάς, πρόεδρος του Athens Dental Tourism Cluster. (Φωτογραφία: © ΝΙΚΟΣ ΚΟΚΚΑΣ)

Ο πρόεδρος της Eurodentica Εξειδικευμένη Οδοντιατρική Φροντίδα, Νικόλαος Σ. Κουβελάς, επίκουρος καθηγητής Οδοντιατρικού Τμήματος Πανεπιστημίου Αθηνών, σημειώνει πως «το 46% του παγκόσμιου τζίρου του ιατρικού τουρισμού δαπανάται αποκλειστικά για οδοντιατρική θεραπεία. Στην Ελλάδα το κόστος αυτών των οδοντιατρικών εργασιών είναι το 20%-30% του αντίστοιχου στον τόπο προορισμού των διεθνών ασθενών».

Πόσο πιο φθηνή είναι όμως η Ελλάδα; «Οι εκτιμήσεις δείχνουν 60%-90% χαμηλότερη δαπάνη υγειονομικής περίθαλψης και μικρότερες λίστες αναμονής σε σύγκριση με τις αντίστοιχες τιμές στο Ηνωμένο Βασίλειο, στον Καναδά ή στις Ηνωμένες Πολιτείες», λέει ο κ. Μαμαλάκης. «Μια εξωσωματική γονιμοποίηση στην Ελλάδα κοστίζει χονδρικά 3.000-5.000 ευρώ, ενώ στην Αμερική και στον Καναδά κοστίζει περί τα 20.000 ευρώ και στην Αγγλία 8.000 ευρώ. Στον τομέα των αισθητικών επεμβάσεων, αντίστοιχα, ένα facelift στις ΗΠΑ μπορεί να κοστίσει 13.000 ευρώ, ενώ στην Ελλάδα 3.500 ευρώ…»


ΚΕΙΜΕΝΟ: ΜΑΡΙΑ ΚΩΒΑΙΟΥ
ΟΙ «ΧΡΥΣΕΣ» ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ

Πρωτοπόρες πρακτικές, εξειδικευμένο ιατρικό προσωπικό, υπερσύγχρονες εγκαταστάσεις και χαμηλό κόστος κάνουν την Ελλάδα ανταγωνιστική, κυρίως στους παρακάτω κλάδους.

Ρομποτική χειρουργική
Τομέας στον οποίο η Ελλάδα πρωτοπορεί χάρη στο έργο του Έλληνα γιατρού Κωνσταντίνου Μ. Κωνσταντινίδη, διευθυντή του τμήματος Γενικής, Λαπαροσκοπικής, Βαριατρικής και Ρομποτικής Χειρουργικής του Ιατρικού Κέντρου Αθηνών. Ήταν ο πρώτος που εφάρμοσε τη ρομποτική τεχνολογία Single Site Robotic Surgery με χρήση του «da Vinci ® Si HD», του πρώτου συστήματος ρομποτικής χειρουργικής που εγκρίθηκε από τον Αμερικανικό Οργανισμό Φαρμάκων και Υλικών (FDA) για την πραγματοποίηση επεμβάσεων, οι οποίες συνδυάζουν τις λεπτές δεξιότητες του χειρουργού με τη ρομποτική τεχνολογία που ενισχύεται από ηλεκτρονικό υπολογιστή. Σήμερα ο δρ Κωνσταντινίδης χειρίζεται την εξελιγμένη 4η γενιά του da Vinci, είναι από τους ελάχιστους γιατρούς στον κόσμο με εμπειρία σε ποικιλία περιστατικών, έχει διδάξει τη ρομποτική χειρουργική σε πολλούς Έλληνες γιατρούς, οι επεμβάσεις του αποτελούν case study και θεωρείται αυθεντία στον χώρο.

Οφθαλμολογία
Οι τεχνολογικές εξελίξεις στον τομέα και οι προηγμένες χειρουργικές τεχνικές έχουν συμβάλει ώστε το μεγαλύτερο ποσοστό των οφθαλμολογικών επεμβάσεων (περίπου 90%) να μην απαιτούν πλέον νοσηλεία. Αν και οι περισσότερες κλινικές έχουν οφθαλμολογικό τμήμα, ο ασθενής-ταξιδιώτης που θα έρθει στην Ελλάδα θα επωφεληθεί των υπηρεσιών που προσφέρουν οι υπερσύγχρονες Ιδιωτικές Μονάδες Ημερήσιας Νοσηλείας, οι οποίες θεσπίστηκαν το 2014. Μερικές από τις προσφερόμενες υπηρεσίες είναι η διόρθωση της μυωπίας, της υπερμετρωπίας και του αστιγματισμού με excimer laser, η επέμβαση του καταρράκτη και του γλαυκώματος, η θεραπευτική αντιμετώπιση της ηλικιακής εκφύλισης της ωχράς κηλίδας, αλλά και επεμβάσεις που γίνονται για αισθητικούς λόγους.

Φυσική ιατρική και αποκατάσταση
Ένας από τους πλέον αναπτυσσόμενους κλάδους, που εστιάζει στην αποκατάσταση της υγείας και των λειτουργικών ικανοτήτων των ατόμων έπειτα από οξεία ασθένεια ή τραυματισμό, όπως εγκεφαλικό επεισόδιο, μετεγχειρητικές επιπλοκές και αθλητικές κακώσεις. Ήδη από το 2000, χάρη σε επιδοτήσεις, μπόρεσαν να δημιουργηθούν πολλά ιδιωτικά κέντρα αποκατάστασης και αποθεραπείας στην Ελλάδα και κυρίως στη Μακεδονία και στη Θεσσαλία. Σύμφωνα με στοιχεία της Ένωσης Κέντρων Αποκατάστασης Ελλάδας (ΕΚΑΕ), αυτή τη στιγμή υπάρχουν στη χώρα 19 μεγάλα ιδιωτικά κέντρα με υπερσύγχρονες εγκαταστάσεις, που με βάση την ολιστική αντιμετώπιση του ασθενούς προσφέρουν μεγάλη γκάμα υπηρεσιών από διαφορετικές ειδικότητες, όπως φυσικοθεραπεία, υδροθεραπεία, ψυχοθεραπεία κ.λπ.

Εξωσωματική γονιμοποίηση
Εκτιμάται ότι χρόνο με τον χρόνο όλο και περισσότερα ζευγάρια από ευρωπαϊκές χώρες, αλλά και από τις ΗΠΑ, τον Καναδά και την Αυστραλία πραγματοποιούν το όνειρο της απόκτησης ενός παιδιού στην Ελλάδα. Ισχυρό κίνητρο για την επιλογή της χώρας μας είναι η ελληνική νομοθεσία, που θεωρείται από τις πιο προοδευτικές σε ζητήματα εξωσωματικής γονιμοποίησης. Οι ελληνικές μονάδες αναπαραγωγής, οι περισσότερες και μεγαλύτερες εκ των οποίων βρίσκονται στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη, λειτουργούν με άδεια της Εθνικής Αρχής Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής και προσφέρουν εξελιγμένες υπηρεσίες με κόστος 4 έως και 5 φορές μικρότερο σε σύγκριση με την υπόλοιπη Ευρώπη.

Οδοντιατρική
Οι μεγαλύτερες οδοντιατρικές κλινικές στην Ελλάδα είναι ιδιωτικές και, παρόλο που σε αριθμό δεν ξεπερνούν τις δέκα, αποτελούν πόλο έλξης ασθενών κυρίως από τη Μεγάλη Βρετανία, το Βέλγιο και τη Ρωσία, οι οποίοι στην Ελλάδα θα πληρώσουν 50% λιγότερο για τις ίδιες θεραπείες που θα λάμβαναν στη δική τους χώρα. Από την ευρεία γκάμα των προσφερόμενων θεραπειών ιδιαίτερα δημοφιλής είναι η παιδο-οδοντιατρική περίθαλψη παιδιών με ειδικές ανάγκες – στη χώρα μας λειτουργεί η μοναδική στην Ευρώπη κλινική για παιδιά ΑμεΑ, όπου αναλαμβάνονται ακόμα και τα πιο δύσκολα περιστατικά. Αξίζει επίσης να αναφερθεί ότι τα τελευταία χρόνια έχει δημιουργηθεί ένας συνεργατικός σχηματισμός, το Athens Dental Tourism Cluster, τα μέλη του οποίου συνεργάζονται με σκοπό να προσελκύσουν ασθενείς υψηλού εισοδήματος για οδοντιατρική φροντίδα, διαγνωστικές και θεραπευτικές υπηρεσίες.

Αιμοκάθαρση
Στην Ελλάδα, νεφροπαθείς τουρίστες που συνδυάζουν τις διακοπές με τη θεραπεία τους εμφανίστηκαν λίγα χρόνια αφότου λειτούργησε η πρώτη ιδιωτική μονάδα εκτός νοσοκομείου στην Κρήτη το 2000. Σήμερα δραστηριοποιούνται στη χώρα συνολικά 62 ιδιωτικές μονάδες με προδιαγραφές που ανταποκρίνονται στα ευρωπαϊκά πρότυπα, ώστε να διασφαλίζεται η ποιότητα της αιμοκάθαρσης. Κάποιες δίνουν ιδιαίτερη σημασία και στο ντιζάιν, ώστε να θυμίζουν περισσότερο ξενοδοχεία παρά κλινικές, και στις εγκαταστάσεις τους βρίσκει κανείς από σουίτες αιμοκάθαρσης μέχρι βιβλιοθήκη. Τα τελευταία 15 χρόνια έχουν προσελκύσει πάνω από 20.000 νεφροπαθείς, οι οποίοι προτίμησαν τον ελληνικό ήλιο, τη θάλασσα, το καλό φαγητό και τις χαμηλότερες τιμές που τους προσφέρει η Ελλάδα συγκριτικά με τους βασικούς ανταγωνιστές μας (Ισπανία και Τουρκία).

Πλαστική χειρουργική
Προσθετική μαστού, botox και λιποαναρρόφηση είναι μερικές από τις πιο δημοφιλείς επεμβάσεις στη νότια Ευρώπη, οι οποίες μάλιστα δεν απαιτούν πολυήμερη νοσηλεία και γι’ αυτό μπορούν εύκολα να συνδυαστούν με διακοπές. Στην Ελλάδα οι κλινικές (κάποιες εκ των οποίων έχουν πιστοποιήσεις ISO και TEMOS) φημίζονται τόσο για το επίπεδο των Ελλήνων πλαστικών χειρουργών, οι οποίοι έχουν εκπαιδευτεί και έχουν αποκτήσει εμπειρία σε διεθνώς αναγνωρισμένα κέντρα ανά τον κόσμο, όσο και για τον υψηλό βαθμό ικανοποίησης του διεθνούς πελατολογίου τους.


ΚΕΙΜΕΝΟ: ΜΑΡΙΑ ΚΩΒΑΙΟΥ
Η (ΧΑΜΕΝΗ;) ΕΥΚΑΙΡΙΑ

Από τις 750 ιαματικές πηγές της χώρας, μόλις 43 έχουν αναγνωριστεί, ενώ ελάχιστες διαθέτουν τουριστικές υποδομές. 

Τα ιαματικά νερά της Λίμνης Βουλιαγμένης έχουν σταθερή θερμοκρασία 22°-29° C όλο τον χρόνο (Φωτογραφία: © ΠΕΡΙΚΛΗΣ ΜΕΡΑΚΟΣ)

Σύμφωνα με στοιχεία του Ινστιτούτου Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών (ΙΓΜΕ), στην Ελλάδα υπάρχουν περίπου 750 μεταλλικές πηγές, δηλαδή φυσικές αναβλύσεις νερών (θερμών, υπόθερμων ή και ψυχρών) με θεραπευτικές ιδιότητες, τις οποίες οφείλουν κυρίως στα ιχνοστοιχεία που συμπαρασύρουν κατά την άνοδό τους από το βάθος της γης. Μέχρι στιγμής, μόλις 43 από τις πηγές αυτές έχουν αναγνωριστεί επισήμως (δηλαδή έχουν λάβει θετική γνωμοδότηση για θεραπευτικές ενδείξεις) και 70 βρίσκονται σε διαδικασία αναγνώρισης. Από αυτές τις 113 πηγές, ελάχιστες μόνο έχουν υποδομές, ενώ η χρήση τους γίνεται σχεδόν εξ ολοκλήρου για θεραπευτικούς σκοπούς, καθώς οι εγκαταστάσεις τους δεν προσφέρουν υπηρεσίες αναζωογόνησης του οργανισμού. Ενώ λοιπόν και μόνο από γεωλογικής άποψης η Ελλάδα θα μπορούσε να γίνει ένα από τα μεγαλύτερα θερμαλιστικά κέντρα της Ευρώπης, οι πηγές της παραμένουν ως επί το πλείστον ανεκμετάλλευτες και ο ιαματικός τουρισμός παραμένει απλώς ένα πολλά υποσχόμενα όνειρο.

Όσα βήματα γίνονται ή έχουν γίνει ήδη στον τομέα του ιαματικού τουρισμού αφορούν κυρίως την αναγνώριση όλο και περισσότερων πηγών –απαραίτητο βήμα για την περαιτέρω τουριστική τους αξιοποίηση– και την αδειοδότηση των υφιστάμενων εγκαταστάσεων, οι περισσότερες εκ των οποίων λειτουργούν με προσωρινές άδειες. Το υπουργείο Τουρισμού, στο πλαίσιο της νέας εθνικής τουριστικής πολιτικής του, έχει θέσει από το 2015 σε λειτουργία την Επιτροπή Προστασίας Ιαματικών Φυσικών Πόρων που όριζε ο Ν. 3498/2006 περί «Ανάπτυξης του ιαματικού τουρισμού», η οποία γνωμοδοτεί για την αναγνώριση του φυσικού πόρου ως ιαματικού. Επίσης, νομοθετική ρύθμιση του 2016 που ορίζει ότι τα εκρέοντα ύδατα από εγκαταστάσεις κέντρων ιαματικού τουρισμού δεν θεωρούνται –στον βαθμό που προέρχονται από τη φυσική ανάβλυση ή άντληση φυσικού πόρου– οικιακά ή αστικά λύματα έχει άρει τα προβλήματα που εμπόδιζαν την εκπόνηση της Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων που απαιτείται για την έκδοση Ειδικού Σήματος Λειτουργίας των ιαματικών εγκαταστάσεων.

Ο Σύνδεσμος Δήμων Ιαματικών Πηγών Ελλάδας (ΣΔΙΠΕ), με τη σειρά του, επιτελεί σημαντικό έργο τα τελευταία δυόμισι χρόνια, βοηθώντας τους δήμους και τις επιχειρήσεις εκμετάλλευσης ιαματικών πηγών με τη διαδικασία αναγνώρισης και αδειοδότησης, με τις οικονομοτεχνικές μελέτες που απαιτεί ο νόμος μετά το ΦΕΚ αναγνώρισης, αλλά και με τη χρηματοδότηση των εγκαταστάσεων. Επιπλέον, αναγνωρίζοντας πως η Ελλάδα υπολείπεται τεχνογνωσίας που θα επιτρέψει στους επιχειρηματίες να εκμεταλλευτούν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τους ιαματικούς φυσικούς πόρους, ο ΣΔΙΠΕ έχει ενταχθεί στον Ευρωπαϊκό Σύνδεσμο Ιστορικών Λουτροπόλεων (EHTTA) προκειμένου να μεταφερθεί η τεχνογνωσία από τον ευρωπαϊκό χώρο στον ελλαδικό.

ΤΑ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΑ ΑΛΛΑΖΟΥΝ

Στη συνείδηση των Ελλήνων η υδροθεραπεία εξακολουθεί να είναι ταυτισμένη με την ασθένεια και την τρίτη ηλικία. Όπως μας εξηγεί ο πρόεδρος του ΣΔΙΠΕ, Μάρκος Δανάς, ο λόγος είναι ότι «τα ασφαλιστικά ταμεία πριμοδοτούν αυτή τη λογική εδώ και πολλά χρόνια». Σύμφωνα ωστόσο με πρόσφατη έρευνα που διεξήχθη από το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας σε συνεργασία με τον ΣΔΙΠΕ και με τη συμμετοχή 21 ελληνικών λουτροπόλεων, τα πράγματα φαίνεται να αλλάζουν. Τόσο οι ηλικίες των χρηστών των λουτρών (μεταξύ 41 και 60) όσο και το μορφωτικό επίπεδο (απόφοιτοι τριτοβάθμιας εκπαίδευσης σε ποσοστό 52,3%) έχουν αρχίσει να διευρύνονται. Αυτό, σύμφωνα με τον Μάρκο Δανά, οφείλεται «στο άνοιγμα που έγινε μετά το 2010 προς ένα εναλλακτικό πελατολόγιο» (σ.σ. νέους που επισκέπτονται τα λουτρά όχι μόνο για θεραπεία, αλλά και για χαλάρωση ή ευεξία).

Το «άνοιγμα» όμως δεν αρκεί αν οι δυνάμει πελάτες δεν πειστούν κατ’ αρχάς για την αποτελεσματικότητα της υδροθεραπείας. Προς την κατεύθυνση αυτή εργάζεται η Ελληνική Ακαδημία Ιαματικής Ιατρικής, που στόχο έχει την ανάδειξη της ιαματικής ιατρικής ως συμπληρωματικού και προληπτικού θεραπευτικού σχήματος και την προώθηση και την ανάπτυξη του ιαματικού τουρισμού με επιστημονικά τεκμηριωμένες μεθόδους.

Στο πρόσφατο, 3ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ιαματικής Ιατρικής που διεξήχθη στα Καμένα Βούρλα στις 6-8 Οκτωβρίου παρουσιάστηκαν από γιατρούς διαφορετικών ειδικοτήτων οι συμπληρωματικές θεραπευτικές δράσεις των ιαματικών φυσικών πόρων σε μεγάλο φάσμα νοσημάτων – γεγονός που αν μη τι άλλο φανερώνει τη στροφή μεγάλου μέρους της ιατρικής κοινότητας προς μια πιο ολιστική αντιμετώπιση της ιατρικής, ώστε να περιλαμβάνει και εναλλακτικές μορφές θεραπείας. Πρόκειται οπωσδήποτε για ένα θετικό σημάδι για την προώθηση της ιαματικής ιατρικής εν γένει, το οποίο ωστόσο από μόνο του δεν αρκεί, αν δεν επικοινωνηθούν σε ένα πιο ευρύ κοινό τα πλεονεκτήματα της ιαματικής ιατρικής (τόσο ως μέσο θεραπείας όσο και ως μέσο πρόληψης), και μάλιστα με συστηματικό τρόπο. Μόνο έτσι θα καλλιεργηθεί η κουλτούρα του θερμαλισμού, που υπάρχει ήδη σε άλλες χώρες. Αν δεν πειστεί πρώτα ο εγχώριος τουρίστας να χρησιμοποιεί τις υπάρχουσες εγκαταστάσεις, ούτε οι ιδιώτες θα κινητοποιηθούν για να τις αναβαθμίσουν ή και να δημιουργήσουν καινούργιες ούτε θα είμαστε τελικά σε θέση να διεκδικήσουμε εισερχόμενο ιαματικό τουρισμό, που είναι και το μεγάλο ζητούμενο.

ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΣ ΝΙΣΥΡΟΥ

Ενδεικτικό παράδειγμα της πορείας που πρέπει να χαράξει ένας δήμος προκειμένου να εκμεταλλευτεί τουριστικά τους ιαματικούς φυσικούς του πόρους είναι αυτό της Νισύρου. «Διακαής πόθος των Νισύριων εδώ και χρόνια ήταν και είναι να αναπαλαιωθεί και να λειτουργήσει με σύγχρονους όρους το παλιό και στοιχειωδώς εξοπλισμένο δημοτικό υδροθεραπευτήριο στο Μανδράκι», αναφέρει ο Οδυσσέας Σακελλαρίδης, σύμβουλος του δημάρχου του νησιού. Μετά από σχεδόν έναν αιώνα λειτουργίας της μονάδας, η αναγνώριση του φυσικού πόρου ως ιαματικού ήρθε μόλις τον περασμένο Ιούλιο και μετά από δύο χρόνια συστηματικών προσπαθειών της Δημοτικής Αρχής. «Η αναγνώριση αυτή θα συμβάλει τα μέγιστα στην περαιτέρω ανάπτυξη των ιαματικών λουτρών και θα βοηθήσει, μέσα από επικείμενο διεθνή διαγωνισμό που θα διενεργηθεί στο πλαίσιο ΣΔΙΤ (Σύμπραξης Δημοσίου και Ιδιωτικού Τομέα), τις διαδικασίες παραχώρησής τους σε ιδιωτικό φορέα ή επιχειρηματία που θα αναλάβει την εκμετάλλευσή τους», εξηγεί ο κ. Σακελλαρίδης. Και συμπληρώνει: «Ο δήμος δεν μπορεί να είναι καλός επιχειρηματίας, γιατί ούτε την τεχνογνωσία έχει ούτε την αγορά του ιαματικού τουρισμού γνωρίζει αρκετά για να αναδείξει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο το νησί ως ιαματικό προορισμό».


ΚΕΙΜΕΝΟ: ΜΑΡΙΑ ΚΩΒΑΙΟΥ
ΘΕΡΑΠΕΥΟΥΝ ΚΑΙ… ΟΜΟΡΦΑΙΝΟΥΝ

Οκτώ ιαματικές πηγές που αξίζει να γνωρίσετε, από τη Χαλκιδική και την Καβάλα έως τα παράλια της Κορινθίας.


Εικονογράφηση: Φίλιππος Αβραμίδης

Θέρμαι Σύλλα
Η Αιδηψός είναι μία από τις πιο φημισμένες λουτροπόλεις της σύγχρονης Ελλάδας. Οι ιαματικές της πηγές αναβλύζουν από βάθη που φτάνουν τα 3.000 μέτρα, σε θερμοκρασία που φτάνει τους 75°-85° C. Η πιο γνωστή από αυτές τις πηγές, οι Θέρμαι Σύλλα, πήρε το όνομά της από τον Ρωμαίο στρατηγό Σύλλα που, σύμφωνα με τον ιστορικό Πλούταρχο, έπασχε από ποδάγρα και κατέφυγε στην Αιδηψό για να ανακουφιστεί. Σήμερα τα νερά της πηγής διοχετεύονται στο πεντάστερο ανακαινισμένο ξενοδοχείο Thermae Sylla Spa & Wellness του 1897. Προσφέρει λουτροθεραπεία και θαλασσοθεραπεία, ενώ για τις παρεχόμενες θεραπείες χρησιμοποιεί συμπληρωματικά και νερό από τις ιαματικές πηγές του ΕΟΤ, των οποίων η θερμοκρασία φτάνει μέχρι και τους 85° C .
// Thermae Sylla Spa & Wellness,
Ποσειδώνος 2, Αιδηψός (187 χλμ. από Αθήνα), τηλ. 22260-60100,
www.thermaesylla.gr

Καμένα Βούρλα 
Στις αρχές του 20ού αιώνα τα Καμένα Βούρλα στον νομό Φθιώτιδας δεν ήταν τίποτε άλλο παρά ένας βαλτότοπος. Η περιοχή ωστόσο είχε πολλές μεταλλικές πηγές (και μάλιστα ραδιενεργές εξαιτίας της παρουσίας ραδονίου), κάτι που τελικά οδήγησε στην ανάπτυξή της σε λουτρόπολη. Τα ραδιενεργά νερά της περιοχής (που έχουν αξιόλογη και πολύπλευρη δράση για τον οργανισμό) χρησιμοποιούνται στις πισίνες και στις θεραπείες του spa εντός του πεντάστερου ξενοδοχείου Galini Wellness Spa & Resort, που λειτουργεί από τον Απρίλιο έως τον Οκτώβριο.
// Galini Wellness Spa & Resort, Γ. Βασιλειάδη 5, Καμένα Βούρλα (176 χλμ. από Αθήνα), τηλ. 22350-80501-6, www.mitsishotels.com

Λουτράκι Περαχώρας
Σύμφωνα με τον ιστορικό Ξενοφώντα, οι Σπαρτιάτες στρατιώτες χρησιμοποιούσαν τις πηγές της αρχαίας πόλης των Θερμών, που πιστεύεται ότι αντιστοιχεί στο σημερινό Λουτράκι, για ανάπαυση και αναζωογόνηση μετά τη μάχη. Τα πρώτα οργανωμένα λουτρά δημιουργήθηκαν εδώ το 1855 και στις αρχές του 20ού αιώνα το Λουτράκι έγινε η πρώτη λουτρόπολη της Ελλάδας. Το συγκρότημα που σήμερα είναι γνωστό ως Loutraki Thermal Spa ανακαινίστηκε το 2009 και το κτίριο του 1934 ενώθηκε με ένα μεγαλύτερο κτίσμα, που φιλοξενεί σύγχρονες εγκαταστάσεις υδροθεραπείας.
// Loutraki Thermal Spa, Γ. Λέκκα 24, Λουτράκι (80 χλμ. από Αθήνα), τηλ. 27440-62186, loutrakispa.gr

Αγία Παρασκευή
Η ιαματική πηγή Αγίας Παρασκευής βρίσκεται στον παραθαλάσσιο οικισμό Λουτρά στην Κασσάνδρα Χαλκιδικής στην κορυφή ενός λόφου με θέα το πέλαγος. Λέγεται πως ανακαλύφθηκε μεσοπολεμικά από έναν αγρότη που αναζητούσε θειάφι για να ψεκάσει τα αμπέλια του. Αντ’ αυτού βρήκε ζεστό υδροθειούχο νερό. Σήμερα τα νερά τροφοδοτούν το σύγχρονο υδροθεραπευτήριο Ιαματικά Λουτρά Αγίας Παρασκευής, που διαθέτει πισίνες (εσωτερική-εξωτερική) με ιαματικό νερό θερμοκρασίας 34°-35° C, καθώς και εξοπλισμό για υδρομασάζ, σάουνα και χαμάμ. To υδροθεραπευτήριο λειτουργεί από Απρίλιο έως 10 Ιανουαρίου.
// Ιαματικά Λουτρά Αγίας Παρασκευής, Κασσάνδρα (96 χλμ. από Θεσσαλονίκη), τηλ. 23740-71358, halkidikispa.com

Κρηνίδες
Μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών, τα βυζαντινά λουτρά που λειτουργούσαν στις Κρηνίδες εγκαταλείφθηκαν και η περιοχή τελικά μετατράπηκε σε λασπότοπο. Οι θεραπευτικές ιδιότητες του πηλού ανακαλύφθηκαν, σύμφωνα με τον θρύλο, όταν κάποιος ιδιοκτήτης άφησε το άρρωστο βουβάλι του στις λάσπες για να το κατασπαράξουν οι λύκοι, αλλά δέκα ημέρες αργότερα το βρήκε, απολύτως υγιές, να βόσκει σε γειτονικό λιβάδι. Σήμερα το Πηλοθεραπευτήριο Κρηνίδων, 3 χλμ. δυτικά του ομώνυμου οικισμού, είναι από τα πιο φημισμένα της Ελλάδας. Λειτουργεί από Ιούνιο έως Οκτώβριο.
// Πηλοθεραπευτήριο Κρηνίδων, Κρηνίδες (37 χλμ. από την Καβάλα), τηλ. 2510-516162, www.pilotherapia.gr

Λουτρά Πόζαρ
Τα Λουτρά Λουτρακίου Αριδαίας-Αλμωπίας, κατά την επίσημη ονομασία, βρίσκονται στους πρόποδες του όρους Βόρας (Καϊμάκτσαλαν) στον Δήμο Πέλλας και είναι γνωστά από την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ονομάστηκαν «πόζαρ» (δηλαδή «φωτιά» στα σερβικά) κατά τη διάρκεια των Πρώτων Βαλκανικών Πολέμων (1912-1913), όταν κάποιος Σέρβος αξιωματικός, ενθουσιασμένος που ανακάλυψε ζεστό τρεχούμενο νερό, έχτισε εκεί μία μπανιέρα, η οποία λειτουργεί ακόμη. Στο καταπράσινο τοπίο ο θερμοπόταμος Τόπλιτσα, που δημιουργείται από θερμές πηγές οι οποίες αναβλύζουν σε υψόμετρο 360-390 μ., διασχίζει ένα φαράγγι ιδιαίτερης ομορφιάς. Δίπλα στο ποτάμι έχει δημιουργηθεί ένα σύγχρονο υδροθεραπευτήριο με οκτώ πισίνες των έξι ατόμων, ενώ λειτουργεί ακόμη το παλιό υδροθεραπευτήριο με 48 ατομικούς λουτήρες, δύο εσωτερικές πισίνες και δύο χαμάμ.
// Λουτρά Λουτρακίου, Ν. Πέλλας (109 χλμ. από Θεσσαλονίκη), τηλ. 23840-91300, www.loutrapozar.com.gr

Λίμνη Βουλιαγμένης
Τα ιαματικά νερά της λίμνης-κόσμημα στην καρδιά της Αθηναϊκής Ριβιέρας αναβλύζουν από βάθος 50-100 μ. και έχουν σταθερή θερμοκρασία 22°-29° C όλο τον χρόνο, μετατρέποντας τη λίμνη σε ένα μοναδικό spa. Από απόσταση το χρώμα τους μοιάζει μαύρο, λόγω των σκουρόχρωμων φυκιών και της λάσπης που έχει δημιουργηθεί στον πάτο της λίμνης, ενώ η γεύση τους είναι υφάλμυρη, καθώς χύνονται στη θάλασσα. Τα γνωστά ψαράκια Garra Rufa που κατοικούν μόνιμα στη λίμνη αναλαμβάνουν θεραπείες απολέπισης, αφαιρώντας τα νεκρά κύτταρα από την επιδερμίδα.
// Λίμνη Βουλιαγμένης, Βουλιαγμένη Αττικής (26  χλμ. από Αθήνα), τηλ. 210-8962237, www.limnivouliagmenis.gr

Θέρμα Κόλπου Γέρας
Τα λουτρά στον Κόλπο Γέρας, σε μια περιοχή κατάφυτη από ελαιώνες και θέα τη θάλασσα, χτίστηκαν επί τουρκοκρατίας, ενώ, σύμφωνα με την παράδοση, εκεί λούζονταν οι αρχαίες Λέσβιες όταν διοργάνωναν τα καλλιστεία τους. Τα νερά της πηγής ξεκινούν την πορεία τους προς την επιφάνεια από βάθος 2.500 μέτρων σε θερμοκρασία 39,5° C και χρησιμοποιούνται πλέον από το υδροθεραπευτήριο Therma Spa Lesvos, στο οποίο λειτουργούν όλο τον χρόνο δύο εσωτερικοί ομαδικοί πέτρινοι λουτήρες (ανδρών και γυναικών) συνεχούς και φυσικής ροής, εσωτερικοί ατομικοί λουτήρες, μία εξωτερική ομαδική μεικτή δεξαμενή, υδρομασάζ και εξωτερικό jacuzzi, ενώ παρέχονται και υπηρεσίες μασάζ.
// Therma Spa Lesvos, 7o χιλιόμετρο Μυτιλήνης-Καλλονής, τηλ. 22510-41503 & 6944-051212, thermaspalesvos.com

ΘΥΜΗΘΕΙΤΕ ΟΤΙ:
H υδροθεραπεία χρησιμοποιείται ως συμπληρωματικό θεραπευτικό μέσο της κλασικής ιατρικής και διακρίνεται σε εξωτερική (λουτροθεραπεία, πηλοθεραπεία), εσωτερική (εισπνοθεραπεία, ποσιθεραπεία) ή θαλασσοθεραπεία (όπου χρησιμοποιείται το θαλασσινό νερό). H χρήση των ιαματικών πηγών πρέπει να γίνεται μετά τη σύμφωνη γνώμη γιατρού, ο οποίος μελετά τη συνύπαρξη άλλων παθήσεων που αποκλείουν ή περιορίζουν την ιαματική λουτροθεραπεία όσον αφορά τη διάρκεια, τη θερμοκρασία, τους τρόπους εφαρμογής κ.λπ.


ΚΕΙΜΕΝΟ: ΝΤΕΠΥ ΚΟΥΡΕΛΛΟΥ
ΔΙΑΚΟΠΕΣ ΜΕ ΓΙΟΓΚΑ

Συνδυάστε μια απόδραση στη φύση με αποδοτική άσκηση και αναζωογόνηση πνεύματος.

Την τελευταία οκταετία, η Ελλάδα έχει γίνει από τους πιο δημοφιλείς προορισμούς παγκοσμίως για σεμινάρια yoga σε τουριστικά μέρη. Ωστόσο, τα περισσότερα διοργανώνονται από ξένους δασκάλους και απευθύνονται σε ξένους τουρίστες. Έφτασε η στιγμή να αφήσετε κι εσείς τα στούντιο και να εξασκηθείτε στις πραναγιάμα (αναπνοές) και στις άσανα (στάσεις), να ανακαλύψετε τα τσάκρα σας και τις μπάντας (ενεργειακά κλειδιά) σας στην ύπαιθρο. Η φύση είναι έτοιμη να σας υποδεχτεί.

Στιγμιότυπο από σεμινάριο του Athens Yoga με τη Maja Zilih. (Φωτογραφία: ΜΙΛΤΟΣ ΠΑΥΛΟΥ)

Ταξίδι στο τσάκρα της καρδιάς
Εμβάθυνση με τη Μαρία Στυλιανάκη στο Montanema Handmade Village στα Άγραφα, από  30/11/2017 έως 3/12/2017

ΤΟ ΘΕΜΑ: Το retreat περιλαμβάνει αναπνοές για να αυξήσουμε τη ζωτική ενέργεια του σώματος και τη διαύγεια του νου, δυναμικές ασκήσεις για να ξεμπλοκάρουμε και να δυναμώσουμε το σώμα, τεχνικές χαλάρωσης και διαλογισμού για να εστιάσουμε στον ιερό χώρο της καρδιάς.
ΔΙΑΜΟΝΗ: Στο ζεστό περιβάλλον του Montanema Handmade Village (montanema.gr), με τα ενεργειακά τζάκια να καίνε διαρκώς, τα λαξευμένα μπάνια, τους φωτεινούς χώρους και τις βεράντες που σχεδόν χαϊδεύουν τα έλατα, θα χαλαρώσετε και θα απολαύσετε τα υγιεινά, χορτοφαγικά γεύματα με ντόπια, βιολογικά προϊόντα, ψωμί ζυμωτό και πίτες με αλεύρι από τον νερόμυλο.
ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ: Τα Άγραφα έχουν χαρακτηριστεί από την UNESCO μία από τις 5 πιο καθαρές περιοχές στον πλανήτη. Ψηλές οροσειρές, βαθιά φαράγγια, ρεματιές και σκιερά δάση προσφέρονται για βόλτες και εξερεύνηση. Ακολουθήστε τα παρακείμενα μονοπάτια με θέα στη Λίμνη Πλαστήρα, στα Μετέωρα και στον Όλυμπο, περνώντας από πέτρινα γεφύρια και παλιά ξωκλήσια.
ΚΟΣΤΟΣ: Τρεις διανυκτερεύσεις από 190 ευρώ (ανά άτομο). Πληροφορίες: mariastylyoga@gmail.com
Η ΔΑΣΚΑΛΑ: Η Μαρία Στυλιανάκη διδάχτηκε διαλογισμό και ταντρική φιλοσοφία από τους Dr. Douglas Brooks, Carlos Pomeda και Sally Kempton. Είναι ιδρύτρια της σχολής Spanda School of Yoga και ιδρυτικό μέλος του Συλλόγου Γιόγκα Ελλάδας.

Βιωματική Ανατομία 
Εμβάθυνση στη βιωματική ανατομία, στη λειτουργία της κίνησης και της προσωπικής κατασκευής, με την Αποστολία Παπαδαμάκη. Χωριό Σελιάνα Αχαΐας, από 10/11/2017 έως 12/11/2017 (δυνατότητα παραμονής έως και τις 13/11/2017)

ΤΟ ΘΕΜΑ: Η βιωματική ανατομία διερευνά τα πρωταρχικά ένστικτα της κίνησης, δηλαδή την εμπειρική, και όχι μόνο, θεωρητική γνώση για τον ανθρώπινο σκελετό, τις αρθρώσεις και τον τρόπο που λειτουργούν, ενώ ως βασική αρχή έχει ότι τα οστά μας έχουν μνήμη. Η τεχνική εφαρμόζεται στην καθημερινότητά μας, ώστε να αντιμετωπίζουμε τραυματισμούς και να αλλάξουμε τις κακές κινητικές συνήθειες. Απευθύνεται σε μαθητές και δασκάλους (yoga, χορού, pilates, tai chi κ.ά.).
ΔΙΑΜΟΝΗ: Το Re-Green (re-green.gr) είναι ένα eco friendly κέντρο που έφτιαξε η Φλέρυ Φωτιάδου στη Σελιάνα Αχαΐας (αρχαία Φελλόη), 160 χλμ. από την Αθήνα, σε υψόμετρο 750 μ. Περιλαμβάνει έναν παραδοσιακό ξενώνα 250 χρόνων και στη διάρκεια του σεμιναρίου η διατροφή περιλαμβάνει ελαφριά γεύματα με φρέσκα λαχανικά και φρούτα, για να μπορέσουν οι αρθρώσεις και τα ζωτικά όργανα να αναζωογονηθούν.
ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ: Intro Sharing Circle, ατμόλουτρα Temazkal, περιπατητικοί διαλογισμοί και διαλογισμός στο ηλιοβασίλεμα με την Αποστολία, σεμινάριο για τα βότανα της εποχής με τη Φλέρυ.
ΚΟΣΤΟΣ: Από 270 ευρώ (ανά άτομο). Πληροφορίες: thehappinessretreat.grinfo@thehappinessretreat.gr
Η ΔΑΣΚΑΛΑ: Η Αποστολία Παπαδαμάκη σπούδασε στη Γυμναστική Ακαδημία Θεσσαλονίκης και στην Κρατική Σχολή Χορού στην Αθήνα, ενώ συνέχισε τις σπουδές της στη Merce Cunningham στη Ν. Υόρκη. Σπούδασε yoga στη Ν. Υόρκη

Η θαλπωρή της σιωπής 
Ίαση και ξεκούραση με αφωνία (η γιογκική πρακτική mauna) με την Τίνα Μυντζ-Ζυμαράκη στο Ξυλόκαστρο, ορεινή Κορινθία, από 2/3/2018 έως 4/3/2018

ΤΟ ΘΕΜΑ: H αφωνία (mauna) σε συνδυασμό με τη γιόγκα και τον διαλογισμό μάς επανασυνδέουν με σώμα, νου και καρδιά και επιτρέπουν στο νευρικό και στο πεπτικό σύστημα να ξεκουραστούν. Η σιωπή κρατάει από την άφιξη το βράδυ της Παρασκευής μέχρι την Κυριακή. Κατά την άφιξή σας παραδίδετε τα κινητά σας – δίνεται ένας αριθμός για να καλέσουν οι δικοί σας αν χρειαστεί.
ΔΙΑΜΟΝΗ: Οι χώροι του boutique hotel-retreat centre Νοόσφαιρα (noosfera.gr) ευνοούν την ευεξία και την αναζωογόνηση. Είναι το μοναδικό στην Ευρώπη με σύστημα ακρόασης ασκήσεων διαλογισμού (με επιπλέον χρέωση). Η διατροφή περιλαμβάνει μικρά γεύματα με αφεψήματα, χυμούς, κουλουράκια, τυρί, αυγά και επιλογές από το health bar: ταχίνι, δημητριακά ή μπάρες, βρόμη, ξηροί καρποί, αποξηραμένα φρούτα, κράνμπερι και γιαούρτι. Τα κυρίως δείπνα είναι χορτοφαγικά με εποχικά υλικά και ντόπια προϊόντα.
ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ: Τεχνικές yoga, διαλογισμού, πραναγιάμα, ασκήσεις εμπιστοσύνης και σύνδεσης, μοιράσματος και κίνησης, yoga nidra, καθοδηγούμενη βαθιά χαλάρωση, διαλογιστική ζωγραφική mandala, μαθήματα-εργαστήρια yoga.
ΚΟΣΤΟΣ: Από 198 ευρώ (ανά άτομο). https://yogawithtina.wordpress.com/ Πληροφορίες: τηλ. 6955-670455, tinazym@gmail.com 
Η ΔΑΣΚΑΛΑ: Επιμορφώτρια και δασκάλα γιόγκα, ακτιβίστρια, ομιλήτρια, εθελόντρια, σπουδάστρια της Ινδικής φιλοσοφίας και Σανσκριτολόγος, η Τίνα Ζυμαράκη διδάσκει γιόγκα από το 2000. Είναι ιδρύτρια της σχολής Yoga Marga.

Νερό της φωτιάς
Yoga, αναζωογόνηση και ευεξία με την Κατερίνα Λαρή-Γαρυφάλλου. Στις ιαματικές πηγές της Αιδηψού, 4-5-6 Μαΐου 2018

TO ΘΕΜΑ: Για τρεις μέρες εξερευνούμε και αξιοποιούμε τη δράση των στοιχείων της φωτιάς και του νερού στη ζωή μας μέσα από τη yoga, τον διαλογισμό και τις θερμές ιαματικές πηγές της Αιδηψού.
ΔΙΑΜΟΝΗ: Στο ξενοδοχείο-υδροθεραπευτήριο 9 Queens Spa Hotel (9queens.gr/thermalwaters.php). Στις πισίνες του χρησιμοποιείται μόνο θεραπευτικό ζεστό νερό, από φυσικές πηγές, για ευεξία και σωματική θεραπεία, με εμπειρία που αποκτήθηκε από τέσσερις γενιές ιδιοκτητών από το 1890.
ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ: Διαλογισμός στη φύση και παραδοσιακή τελετή yoga agni, χρήση ιαματικής πισίνας, χαμάμ και τζακούζι, water massage και αγιουρβεδικές θεραπείες προσώπου.
ΚΟΣΤΟΣ: 200 ευρώ (ανά άτομο), για δηλώσεις συμμετοχής έως 15/1/2018 και 240 ευρώ (ανά άτομο) από 16/1/2018. Πληροφορίες: τηλ. 211-4090169, www.mandalastudio.gr
Η ΔΑΣΚΑΛΑ: Η Κατερίνα Λαρή-Γαρυφάλλου είναι αθλήτρια της συγχρονισμένης κολύμβησης και πτυχιούχος κλασικού χορού της βρετανικής Royal Academy of Dancing. Ταξιδεύει κάθε χρόνο στην Ινδία και έχει αφοσιωθεί στη hatha yoga και στη sivananda yoga.

Yoga Retreat στη νότια Κρήτη
Γιόγκα και διαλογισμός με τη Maja Zilih στο Ρέθυμνο. Πρώτη εβδομάδα από 15/7/2018 έως 22/7/2018 και δεύτερη εβδομάδα από 22/7/ έως 29/7/2018

ΤΟ ΘΕΜΑ: Το πρόγραμμα αφορά σε μια σειρά πρακτικών που δυναμώνουν το σώμα και ηρεμούν τον νου. Περιλαμβάνει διαλογισμό και πραναγιάμα, εύκολες και πιο προχωρημένες συνεδρίες, θεραπευτική yoga για τη μέση, τον αυχένα, τους ώμους, τους καρπούς και τους αστραγάλους, πρακτικές καθαρισμού (κρίγια), επίγνωση των τσάκρα και βαθιά χαλάρωση.
ΔΙΑΜΟΝΗ: Το ξενοδοχείο Άγιος Παύλος (agiospavloshotel.gr) βρίσκεται σε μια περιοχή ξεχωριστού φυσικού κάλλους, με θέα στον ομώνυμο κόλπο. Στο εστιατόριό του θα απολαύσετε γευστικό πρωινό με τοπικά προϊόντα, φρέσκα φρούτα, γιαούρτι, ψωμί και μέλι. Δείπνο με μεσογειακές συνταγές, επιλογές για χορτοφάγους και φρέσκο ψάρι.
ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ: Πεζοπορήστε στα πανέμορφα φαράγγια του Ρεθύμνου. Ο Κουρταλιώτης με μήκος 3 χλμ. έχει τεράστια βράχια ύψους έως 600 μ., γεμάτα σπηλιές όπου ζουν σημαντικά είδη της κρητικής πανίδας. Επισκεφτείτε την παραλία Πρέβελη και δείτε την αίσθηση αφρικανικού τοπίου που δημιουργούν τα φοινικόδεντρα του Θεόφραστου στις όχθες του Μέγα Ποταμού.
ΚΟΣΤΟΣ: Μία εβδομάδα από 850 ευρώ (ανά άτομο), με δύο μαθήματα yoga και διαλογισμού την ημέρα, πλούσιο πρωινό και δείπνο. Πληροφορίες: τηλ. 213-0383611, athensyoga.gr,
Η ΔΑΣΚΑΛΑ: Η Μaja Ζilih, ιδρύτρια του Athens Yoga και του Maya Yoga, είναι πιστοποιημένη δασκάλα και εκπαιδεύτρια δασκάλων yoga (Yoga Alliance, Experienced Registered Yoga Teacher 500h), αφοσιωμένη στην αναζήτηση των τρόπων που η yoga μπορεί να δράσει θεραπευτικά στις ανθρώπινες σχέσεις και να συμβάλει στη συναισθηματική ωρίμαση και στην πνευματική εξέλιξη του ανθρώπου.


ΚΕΙΜΕΝΟ: ΝΤΕΠΥ ΚΟΥΡΕΛΛΟΥ
ΜΕ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΥΠΟΓΡΑΦΗ 

Αγνά, παραδοσιακά βότανα γίνονται η πρώτη ύλη για θεραπείες χαλάρωσης στα spa ξενοδοχείων που επενδύουν σε πατροπαράδοτα μυστικά ομορφιάς.

Φωτογραφία: © ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΖΑΒΟΣ

Αρχαιοελληνικό μασάζ 
Απολαύστε τις ευεργετικές ιδιότητες ενός χαλαρωτικού μασάζ και στη συνέχεια η τεχνική με τις βεντούζες θα απορροφήσει και τα τελευταία υπολείμματα της έντασης στο σώμα σας. Η θεραπεία ολοκληρώνεται με ζεστές πετσέτες στον αυχένα και στην πλάτη, εφαρμόζοντας ειδικές πιέσεις.
// St George Lycabettus Hotel: Κλεομένους 2, Αθήνα, τηλ. 210-7416000, sglycabettus.gr

Κρητικό μασάζ 
Ένα βαθύ μασάζ από την κορυφή έως τα νύχια με βάση το κρητικό ελαιόλαδο, τα αποστάγματα πορτοκαλιού και ρακής. Ταξιδέψτε πίσω στον χρόνο μέσα από αρχαίες τεχνικές, με στόχο την επίτευξη της αναζωογόνησης και της ισορροπίας του σώματος και της ψυχής.
// Thalasso Candia Maris: Λεωφ. Ανδρέα Παπανδρέου 72, Ηράκλειο-Κρήτη, τηλ. 2810-264400, aegeospa.gr

Βασιλικός πολτός
Μια θεραπεία προσώπου αληθινά πολύτιμη, από την ελληνική φύση. Βασίζεται στην καλύτερη οξυγόνωση του σώματος, που διευκολύνεται με τη χρήση βασιλικού πολτού. Αποβάλλει τα σημάδια κούρασης, χαρίζοντας φρέσκο δέρμα.
// Electra Metropolis Hotel: Μητροπόλεως 15, Αθήνα, τηλ. 214-1006200, electrahotels.gr

Ελληνικά βότανα 
Αρμπαρόριζα, κανέλα, βασιλικός, δίκταμο, σε συνδυασμό και με άλλα αρωματικά φυτά της Μεσογείου, δημιουργούν μια ολοκληρωμένη θεραπεία σώματος με απολέπιση και μάσκα. Οι αισθήσεις ταξιδεύουν με μοναδικά αρώματα και η ευεργετικότητα των φυσικών στοιχείων φαίνεται στην επιδερμίδα και στη διάθεση.
// Electra Palace Thessaloniki: Αριστοτέλους 9, Θεσσαλονίκη, τηλ. 2310-294000, electrahotels.gr

Aroma Massage
Τόνωση της επιδερμίδας με αρωματική απολέπιση από μαύρη ζάχαρη, μέλι και αμυγδαλέλαιο. Η θεραπεία συνεχίζεται με χαλαρωτικό μασάζ σε όλο το σώμα με αιθέρια έλαια και εκχυλίσματα αρωματικών βοτάνων που διαθέτουν θεραπευτικές ιδιότητες, κατάλληλα επιλεγμένα ώστε να καλύψουν προσωπικές επιλογές.
// Aristi Mountain Resort and Villas: Αρίστη, Ζαγοροχώρια, τηλ. 26530-41330, www.aristi.eu

Mountain Massage
Σχεδιασμένο για όσους θέλουν να απαλλαγούν από το άγχος της πόλης ή να γεμίσουν ενέργεια για οτιδήποτε ακολουθήσει. Στο The Mountain Signature Massage οι spa mixologists φτιάχνουν το κατάλληλο μείγμα ελαίων που απαιτείται για τη θεραπεία και το εφαρμόζουν με τεχνικές που καταπραΰνουν από το κεφάλι έως τα δάχτυλα.
// Μικρό Πάπιγκο 1700 Hotel and Spa: Ζαγόρι, Ήπειρος, τηλ. 26530-41179, mikropapigo.gr

Οξυγονοθεραπεία με μέλι 
Το πρόσωπο καθαρίζεται σε βάθος με απαλό πίλινγκ από μέλι και ζάχαρη, ενώ το ευεργετικό μασάζ με το μέλι ακακίας ενυδατώνει βαθιά την επιδερμίδα, βοηθώντας το πρόσωπο να ξαναβρεί τη λάμψη του.
// Limneon Resort & Spa: Καστοριά, τηλ. 24670-85111, www.limneon.comnoufarospa.com

Scrub με άργιλο
Η χρήση του αργίλου για θεραπευτικούς σκοπούς χάνεται στα βάθη της ιστορίας. Οι αρχαίοι Έλληνες προτιμούσαν τον πηλό για θεραπευτικούς λόγους, καθώς βοηθάει σημαντικά στην ανάπλαση των κυττάρων. Χρησιμοποιώντας καθαρό, φυσικό άργιλο, επεξεργασμένο «οικιακά», δημιουργείται ένα ευεργετικό scrub προσώπου-σώματος για όλους τους τύπους δέρματος.
// Miramonte Chalet Hotel Spa: Άγιος Αθανάσιος, Πέλλα, τηλ. 23810-39904-5. Κεντρικά γραφεία, τηλ. 2310-461155, 6944-260183, www.miramonte.gr

Μεσογειακή απολέπιση 
Απολέπιση σώματος εμπνευσμένη από την παράδοση, με ελαιόλαδο, κόκκους ελιάς και αρωματικά βότανα από τον Όλυμπο. Απομακρύνει τα νεκρά κύτταρα και προσφέρει βελούδινη υφή. Η θεραπεία συμπληρώνεται με εφαρμογή από βούτυρο κακάο με άρωμα πορτοκάλι και λεβάντα.
Πουγκιά μπαχαρικών: Η θεραπεία ενεργοποιεί όλες τις αισθήσεις με το μασάζ σώματος που γίνεται με ζεστά πουγκιά από κανέλα, κάρδαμο, μοσχοκάρυδο και καστανό ρύζι, σε συνδυασμό με ζεστό λάδι.
Θεραπείες προσώπου με φραγκοστάφυλο: πρόκειται για μασάζ προσώπου με ενυδατική κρέμα από εξαιρετικά παρθένο ελαιόλαδο Καλαμάτας και φραγκόσυκο που καταπραΰνει και ενυδατώνει βαθιά.
// Cavo Olympo Luxury Hotel & Spa: Πλάκα Λιτοχώρου, Πιερία, τηλ. 23520-22222, cavoolympo.gr

Grape Expectations
Με αιθέρια έλαια και σπόρους σταφυλιού από τα εύφορα πελοποννησιακά αμπέλια, η θεραπεία απολέπισης αναζωογονεί την επιδερμίδα χωρίς να την τραυματίζει. Ιδανικά ακολουθήστε το μασάζ αποτοξίνωσης με μέλι, που προσφέρει όλες τις θεραπευτικές ιδιότητες του μονεμβασιώτικου βουνίσιου μελιού, ή το τονωτικό μασάζ απολέπισης «Invigorative Orange Scrub» από τοπικά εκχυλίσματα εσπεριδοειδών.
// Kinsterna Hotel: Μονεμβασιά, τηλ. 27320-66300, kinsternahotel.gr

Οleotherapy®
Το έμβλημα του Anazoe Spa στην Costa Navarino είναι το ελαιόδεντρο και συμβολίζει την αυθεντικότητα των ελαιοθεραπειών (oleotherapy®) που έχουν τις ρίζες τους σε επιγραφές που βρέθηκαν στο Ανάκτορο του Νέστορα. Πολλές από τις θεραπείες που προσφέρονται αποτελούν μετεξέλιξη θεραπευτικών πρακτικών του Ιπποκράτη (460-377 π.Χ.), o οποίος περιέγραφε το ελαιόλαδο ως το καλύτερο θεραπευτικό υλικό. Στα ομηρικά έπη η υδροθεραπεία αποτελούσε την ιδεώδη μέθοδο για την αναζωογόνηση σώματος και πνεύματος, ενώ στην εποχή του Ιπποκράτη εμπλουτίστηκε ώστε να έχει και ευεργετικές, θεραπευτικές ιδιότητες. Σήμερα η ίδια μέθοδος, που αποτελεί σημαντικό κομμάτι της σύγχρονης ιατρικής, εφαρμόζεται πιστά στο Anazoe Spa, όπου η πολύτιμη γνώση αιώνων εξελίσσεται μέσα από τη σύγχρονη κοσμετολογία και τις πιο προηγμένες τεχνολογικές υποδομές.
// Costa Navarino: Πύλος, Μεσσηνία, τηλ. 27230-96000, www.costanavarino.com

Πηγή

Προσθέστε το σχόλιό σας

Η ηλεκτρονική σας διεύθυνση δεν θα δημοσιευτεί. Τα πεδία με αστερίσκο είναι υποχρεωτικά *